مقاله
هلند می‌تواند با همگام‌سازی طبیعت و تدابیر مهندسی، آمادگی بسیار مؤثرتری در برابر پیامدهای تغییر اقلیم کسب کند. این جمع‌بندی گزارش «طبیعتاً می‌توان هوشمندانه‌تر عمل کرد» است که توسط برنامه دانش و نوآوری NL2120 و با مشارکت مؤسسه دلتارز (Deltares) منتشر شده است. این گزارش کاوش و ارزیابی اولیه‌ای از چشم‌اندازهای آینده هلند در افق سال ۲۱۲۰ میلادی ارائه می‌دهد.
برنامه NL2120 برای سواحل، رودخانه‌ها، پیت‌زارها (تورب‌زارها)، نواحی شنی و شهرها مشخص می‌کند که کدام راهکارهای طبیعی بالاترین ظرفیت را دارا هستند و چه نتایجی به همراه خواهند داشت؛ یافته‌هایی که غالباً با آمارهای دقیق پشتیبانی می‌شوند. پژوهشگران به‌جای ارائه چشم‌اندازها در قالب یک طرح ازپیش‌تعیین‌شده، از نهادهای دولتی، کشاورزان، صنایع، تشکل‌های زیست‌محیطی و جوامع محلی دعوت می‌کنند تا برای توسعه راهکارهای طبیعی با یکدیگر همکاری کنند.
طبیعت، مهم‌ترین هم‌پیمان انسان
برخا فان وسنبیک، مدیر علمی مؤسسه دلتارز و استاد راهکارهای مبتنی بر طبیعت برای سازگاری اقلیمی و مدیریت ریسک سیلاب در دانشگاه صنعتی دلفت و از بنیان‌گذاران برنامه NL2120، در این زمینه اظهار داشت: «طبیعت برجسته‌ترین هم‌پیمان ما در احداث یک دلتای ایمن محسوب می‌شود و باید جزئی جدایی‌ناپذیر از هر طراحی مهندسی اصولی باشد. ما باید پیش از مداخله در سامانه‌های طبیعی، شناخت خود را از آن‌ها ارتقا دهیم. این رویکرد موجب می‌شود طبیعت به نقطه آغاز طراحی و بخشی ساختاری از فرایند تاب‌آورسازی کشور در برابر تغییر اقلیم تبدیل شود. چشم‌اندازهای NL2120 اثبات می‌کند که مدیریت ریسک سیلاب و احیای بوم‌سازگان می‌توانند همگام و مکمل یکدیگر پیش بروند.»
رویکرد یکپارچه و مقرون‌به‌صرفه
راهکارهای طبیعی که در سطح بین‌المللی با عنوان راهکارهای مبتنی بر طبیعت شناخته می‌شوند، از آب، خاک و بوم‌سازگان‌ها بهره‌برداری هوشمندانه‌ای می‌کنند. فضای سبز شهری که موجب کاهش دما می‌شود و سامانه‌های طبیعی چندشاخه‌ای رودخانه‌ای که از فرسایش بستر رودخانه جلوگیری کرده، توزیع دبی جریان را بهبود می‌بخشند و ترازهای حدی آب را تعدیل می‌کنند، نمونه‌هایی بارز از این رویکرد هستند که پیامدهای مثبتی برای کشتیرانی و مدیریت ریسک سیلاب در پی دارند.
این تدابیر غالباً چندین هدف را به‌طور هم‌زمان برآورده می‌سازند. اختصاص فضای بیشتر به رودخانه‌ها سطح آب را در دوره‌های جریان‌های سیلابی بالا کاهش می‌دهد و در عین حال بستر مناسب‌تری را برای زیستگاه‌های رودخانه‌ای و فعالیت‌های تفرجی فراهم می‌کند. بر اساس گزارش NL2120، راهکارهای طبیعی در قیاس با اقدامات تک‌منظوره صرفه اقتصادی بالاتری دارند و استفاده کارآمدتری از اراضی محدود به عمل می‌آورند.
این گزارش تصریح می‌کند که سرمایه‌گذاری‌های لازم برای اجرای این راهکارهای طبیعی با تقویت تاب‌آوری هلند در برابر خشکسالی، امواج گرما، سیلاب و بارش‌های شدید بازدهی خود را نشان خواهد داد. علاوه بر این، شرایط بنیادین لازم برای رشد پایدار اقتصادی، احیای طبیعت، ارتقای کیفیت آب و سلامت میلیون‌ها شهروند هلندی فراهم خواهد شد.
رویارویی هم‌زمان با چالش‌های چندگانه
راهکارهای طبیعی اغلب می‌توانند چالش‌های متعدد از جمله مسکن، کشاورزی، بازسازی بوم‌سازگان و مدیریت ریسک سیلاب را هم‌زمان مرتفع کنند. این امر موجب بهره‌برداری بهینه از پهنه‌های محدود سرزمینی می‌شود و مانع از آن خواهد شد که پاسخ به یک چالش، بحران‌های تازه‌ای در بخش‌های دیگر پدید آورد.
آب و ساختار زیرسطحی به مثابه نقطه آغاز
هلند با بزرگ‌ترین دگرگونی توسعه‌ای خود از زمان جنگ جهانی دوم مواجه است؛ تحولی که نیازمند میلیاردها یورو سرمایه‌گذاری در بخش‌های مسکن، انرژی، کشاورزی و احیای طبیعت است. این کشور به دلیل قرارگیری در یک دلتای کم‌ارتفاع، در برابر بالا آمدن تراز دریا و پدیده‌های حدی جوی آسیب‌پذیری بالایی دارد. سازگاری با این تغییرات به مشارکت همگانی نیاز دارد و جامعه را با تصمیم‌گیری‌های پیچیده‌ای روبه‌رو می‌سازد.
تداوم رویه پیشین امکان‌پذیر نیست و تاب‌آورسازی هلند در برابر اقلیم، پیش‌نیازی اساسی برای حفظ ظرفیت اقتصادی و رفاه عمومی در آینده به‌شمار می‌رود. بنابراین در دومین بازنگری برنامه دلتا در سال ۲۰۲۶ میلادی، تأکید شده است که در کنار تدابیر سازه‌ای و مهندسی، توجه به برنامه‌ریزی کاربری اراضی با مبنا قرار دادن آب سالم و سامانه‌های زیرسطحی باید در کانون برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد.
پنج راهبرد نویدبخش
بر اساس یافته‌های NL2120، فرصت‌های فراوانی برای ارتقای تاب‌آوری اقلیمی هلند از طریق راهکارهای طبیعی همگام با اقدامات مهندسی وجود دارد. این گزارش پنج چشم‌انداز یا راهبرد آینده‌نگرانه ارائه می‌دهد:
۱. همگام‌سازی رشد مناظر ساحلی با دریا: توسعه پهنه‌ای طبیعی و گسترده متشکل از تپه‌های ماسه‌ای، پهنه‌های گلی، باتلاق‌های نمکی و آب‌های کم‌عمق در امتداد نوار ساحلی. رسوب‌گذاری ماسه و مواد رسوبی در این نواحی امکان رشد عوارض طبیعی را هم‌راستا با افزایش سطح آب دریا فراهم می‌سازد. این امر با ایجاد ضربه‌گیر طبیعی، انرژی امواج را مستهلک کرده و از سواحل محافظت می‌کند؛ افزون بر آنکه زیستگاه‌های ارزشمندی نیز در دلتا پدید می‌آورد.
۲. بازپس‌دهی فضا به بستر رودخانه‌ها: امکان جریان آزادانه‌تر رودخانه‌ها با بسترهای سیلابی فراخ‌تر و متنوع‌تر و حاشیه‌های طبیعی. این اقدام ظرفیت نگه‌داشت رواناب‌های شدید را بالا برده، از فرسایش بیشتر بستر رود جلوگیری می‌کند و به حفظ قابلیت کشتیرانی در دوره‌های خشکسالی یاری می‌رساند. این رویکرد همچنین حیات زیستگاه‌های شاخص رودخانه‌ای را احیا می‌کند.
۳. آب‌گیری دوباره مراتع پیت‌زاری: افزایش تراز آب، رطوبت پیت‌زارها را بالا برده و فرایند اکسیداسیون آن‌ها را کند می‌کند تا امکان ترمیم مجدد آن‌ها فراهم شود. این فرایند افزون بر ترسیب دی‌اکسید کربن، مانع از فرونشست زمین، تخریب فونداسیون سازه‌ها و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شود. این بستر، فرصت‌های نوینی را برای شیوه‌های نوین کشاورزی نظیر کشت گیاهان آب‌دوست تا دامپروری سازگار با اراضی مرطوب ایجاد می‌کند و افق اقتصادی جدیدی برای این مناطق آسیب‌پذیر می‌گشاید.
۴. افزایش ظرفیت نگه‌داشت آب در نواحی شنی: تخصیص فضای بیشتر به دره‌های رودخانه‌ای و آبراهه‌ها جهت جذب طبیعی، ذخیره‌سازی و تخلیه تدریجی آب در سراسر حوزه آبخیز. این فرایند سیمای سرزمین را در برابر هر دو مخاطره خشکسالی و بارندگی‌های سیل‌آسا تاب‌آور کرده و تعادل مطلوبی میان هیدرولوژی طبیعی و اراضی مورد نیاز مسکن، گردشگری، آب شرب و کشاورزی ایجاد می‌کند تا پایداری این کاربری‌ها در درازمدت تضمین شود.
۵. توسعه کمربند سبز و فضاهای سبز شهری: بازگرداندن طبیعت به شهرها از طریق بام‌های سبز، پوشش‌های درختی، بوستان‌ها و زیرساخت‌های آبی-سبز. این تحول شهرها را قادر می‌سازد تا حجم بیشتری از رواناب ناشی از بارندگی را مهار کرده و در دوره‌های گرم و خشک اثرات تعدیل حرارتی برجسته‌ای فراهم آورند. این راهبرد همچنین کیفیت محیط زندگی را برای میلیون‌ها شهروند هلندی ارتقا می‌دهد.
به گفته پژوهشگران، سرمایه‌گذاری بر راهکارهای طبیعی دستیابی به اهداف کلان دیگر را نیز شتاب می‌بخشد. با این تمهیدات، هلند تا سال ۲۰۵۰ میلادی اقلیم‌تاب‌آور شده و آمادگی شایسته‌ای در برابر بالا آمدن آب دریاها، رویدادهای حدی اقلیمی از جمله رگبارهای سیل‌آسا و گرما، خشکسالی‌های مستمر و آتش‌سوزی‌های جنگلی به دست می‌آورد.
با تحقق این چشم‌انداز، اهداف دستورالعمل‌های پرندگان و زیستگاه‌ها، چارچوب کیفیت بنیادین طبیعت و مقررات احیای طبیعت اتحادیه اروپا دست‌یافتنی خواهند شد. کیفیت منابع آب به میزان چشمگیری بهبود می‌یابد که ارزش اقتصادی آن نزدیک به ۷٫۵ میلیارد یورو برآورد می‌شود. افزون بر این، بهبود کیفیت محیط‌های روستایی و شهری منفعتی معادل حدود ۱٫۵ میلیون سال عمر توأم با سلامت را برای جامعه به همراه خواهد داشت.
تلفیق هوشمندانه اهداف ملی
تحقق و گسترش فرصت‌های ناشی از راهکارهای طبیعی مستلزم هماهنگی این راهبردها با سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های اجرایی جاری است. در سال‌های پیش رو، راهکارهای طبیعی باید به استانداردی ثابت در این برنامه‌ها تبدیل شوند.
پیوند زدن اهداف زیست‌محیطی، منابع آب و زیرساخت‌ها، بار هزینه‌ها را کاهش می‌دهد. هلند سالانه نزدیک به ۱۰ میلیارد یورو در بخش مدیریت منابع آب و سازگاری اقلیمی سرمایه‌گذاری می‌کند و پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال‌های آینده به دو برابر افزایش یابد. پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که هرگونه سرمایه‌گذاری در مدیریت منابع آب و سازگاری با اقلیم باید سهمی مشخص در تنوع زیستی و احیای طبیعت داشته باشد و در پروژه‌ها، برنامه‌ها و مناقصه‌ها، راهکارهای مبتنی بر طبیعت همواره به عنوان یک گزینه استاندارد مد نظر قرار گیرند.
در حال حاضر پروژه‌های مبتنی بر طبیعت در مناطق متعددی از هلند به اجرا درآمده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به طرح «فضایی برای رودخانه» (Room for the River)، دره هونزه در استان‌های درنته و خرونینگن، پارک جزرومدی ایلاند فان برین‌نورد در روتردام و پیش‌کرانه‌های سد دریایی آیسل‌میر در فلیوولاند اشاره کرد.
