خبر
نزدیک به چهار سال پس از امضای توافق‌نامه صلح با هدف پایان‌دادن به جنگ ویرانگر در منطقه تیگرای در شمال اتیوپی، درگیری‌های مسلحانه بار دیگر از سر گرفته شده است. این خصومت‌ها نه تنها ثبات کل منطقه شاخ آفریقا را تهدید می‌کند، بلکه بحران غذایی فاجعه‌بار دیگری را که هم‌زمان در این منطقه خشکسالی‌زده در جریان است در سایه قرار می‌دهد.
دوره شکننده پس از جنگ نمادی بارز از صلحی ناپایدار بود. در شتاب دیپلماتیک برای جشن‌گرفتن «خاموشی سلاح‌ها» در سال ۲۰۲۲، میانجی‌گران بین‌المللی فروپاشی ساختاری حل‌نشده، تداوم اشغال اراضی و محرومیت ادامه‌دار جمعیت غیرنظامی تیگرای را عمدتاً نادیده گرفتند.
صدها هزار تن از آوارگان غرب تیگرای همچنان نتوانسته‌اند به خانه‌های خود بازگردند؛ وضعیتی که سبب شده دسترسی به حدود ۴۴ درصد از مرغوب‌ترین اراضی کشاورزی منطقه ناممکن شود. کشاورزانی هم که توانستند به مناطق شمال‌غربی، مرکزی و شرقی بازگردند، مزارع و سکونتگاه‌های خود را کاملاً ویران‌شده یافتند.
تلاش‌ها برای بازسازی با تکیه بر کمترین تورهای حمایتی به پیش رفت و هم‌زمان با کاهش شدید کمک‌های غذایی بین‌المللی، محدودیت‌های مداوم دولت فدرال بر نقدینگی و سوخت و کمبود حاد نهاده‌های ضروری کشاورزی و اقلام دارویی تضعیف شد.
خشکسالی و نابودی محصولات کشاورزی
در پی این بحران‌ها، شوک اقلیمی نیز رخ داد. بارش‌های زودهنگام موسوم به «آزمرا» (از آوریل تا اواخر مه) نزدیک به یک ماه زودتر از موعد معمول متوقف شد؛ امری که جوانه‌زنی بذرها را مختل کرد و به خشکیدگی غلات دیررس در خاک سراسر شهرداری‌ها و بخش‌ها انجامید.
الگوی آب‌وهوایی همچنان فعال ال‌نینو ضربه‌ای مهلک بر پیکر احیای شکننده بخش کشاورزی تیگرای وارد کرده است. باران‌های پاییزی «تسیدیا» (سپتامبر تا نوامبر) امسال بیش از پنج هفته در مناطق شرقی و جنوبی با تأخیر آغاز شد و دوره‌های خشکی پیاپی بیش از یک ماه در برخی نواحی آن را قطع کرد.
بر اساس ارزیابی‌های نهادهای چندگانه منطقه‌ای، بیش از ۲۵۲،۵۰۰ هکتار از مزارع زیر کشت سوخته و از میان رفته است، ۱۴۰ بخش با شرایطی فاجعه‌بار دست‌وپنجه نرم می‌کنند و در پی نابودی مراتع فصلی و افت سفره‌های آب زیرزمینی، افزون بر ۳٫۵ میلیون رأس دام با خطر گرسنگی و بیماری مواجه‌اند.
با شکست محصول برداشتی در ماه سپتامبر و فروپاشی نسبت مبادله دام به غلات، ۳٫۹ میلیون نفر – یعنی بیش از نیمی از جمعیت تیگرای – نیازمند کمک‌های فوری غذایی در وضعیت اضطراری هستند؛ این آمار بر پایه گزارش چشم‌انداز بشردوستانه سپتامبر از سوی کمیسیون مدیریت ریسک سانحه تیگرای (DRMC) تنظیم شده که نسخه‌ای از آن در اختیار نشریه «دِ نیو هیومانیترین» قرار گرفته است.
در این گزارش هشدار داده شده است: «بسیاری از خانوارها نابودی کامل محصولات کشاورزی را تجربه کردند. در صورت نباریدن باران، حتی نمی‌توان به حداقل تولید نیز امید داشت.» با از میان رفتن توان مقابله مردم زیر فشار تاکتیک‌های زمین سوخته در نبرد پیشین و اثرات دیرپای خشکسالی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، نگرانی‌ها درباره احتمال بروز قحطی گسترده به‌شدت بالا گرفته است.
شعله‌ور شدن دوباره آتش نبرد سهمگین ضربه نهایی را وارد ساخت. گزارش‌های رسانه‌ای آغاز این دوره را صرفاً به حمله زمینی در ۲۳ سپتامبر توسط ائتلاف ضد دولتی تازه‌تأسیس موسوم به «ائتلاف برای بقا» نسبت می‌دهند، اما این نگاه عملیات مداوم بمباران‌های هوایی دولت فدرال را که از پیش جریان داشت نادیده می‌گیرد.
حملات هوایی بخش‌های گسترده‌ای از تیگرای را هدف قرار داد؛ از جمله حیاط مدارسی در گذرگاه «دگوا تمبین-سامره» در جنوب مکله (مرکز منطقه)، اردوگاه‌های اسکان آوارگان داخلی در «شرارو» و یک کاروان کمک‌های غذایی در بخش شمال‌غربی.
حملات هوایی سنگین ارتش دولتی همچنین گذرگاه رایا در حوالی آلاماتا در ۱۸۰ کیلومتری مکله را در آستانه پیشروی زمینی ائتلاف علیه مواضع ارتش در مناطق هم‌جوار عَفار و اَمهَره درهم کوبید.
انسداد مسیرهای امدادرسانی بر اثر نبردها
نخستین قربانی آغاز دوباره درگیری‌ها، مسیرهای دسترسی اولیه بود. نیروهای ائتلاف کنترل فرودگاه‌های منطقه‌ای تیگرای در مکله، شایر و آکسوم را به دست گرفتند. هم‌زمان، شبکه‌های مخابراتی منطقه نیز به‌طور کامل قطع شد.
اگرچه طرفین ماجرا یکدیگر را مقصر قطع خطوط ارتباطی معرفی می‌کنند، اما پیامد عملیاتی آن قطعی سراسری ارتباطات تلفنی و اینترنت در مکله و مناطق پیرامونی بود.
مقامات فدرال اقدام به مسدودسازی حساب‌های بانکی وابسته به تیگرای کردند؛ هرچند این اقدام بیشتر جنبه نمادین داشت، زیرا کمبود شدید نقدینگی فیزیکی از پیش اقتصاد محلی را به‌طور کامل به شبکه‌های مالی مبتنی بر تلفن همراه وابسته کرده بود که با قطع ارتباطات مخابراتی بلافاصله فلج شد.
به مدت ۱۰ روز، مکله به کلی از دنیای بیرون جدا شد. عملیات امدادرسانی بشردوستانه در سراسر منطقه که مدیریت اصلی آن از مرکز استان انجام می‌گرفت، متوقف شد. بدون خطوط ارتباطی، سوخت یا اسکناس برای پرداخت دستمزد کارگران تخلیه، بارگیری و رانندگان کامیون‌ها، زنجیره تأمین امدادی قفل شد.
پس از حمله پهپادی به کاروان حامل کمک‌های غذایی سازمان خیریه کاتولیک کاریتاس اتیوپی – آدیگرات در بخش شمال‌غربی، انتقال کمک‌ها با ریسک بسیار بالایی همراه شد. دولت فدرال هرگز مسئولیت این حمله را نپذیرفت و هیچ تضمینی نیز برای حفاظت از کاروان‌های بشردوستانه ارائه نداد.
پویایی میدان نبرد در نخستین پایان‌هفته ماه اکتبر ناگهان دگرگون شد. هم‌زمان با آغاز پاتک‌های مکانیزه نیروهای فدرال و پیشروی آن‌ها به سوی مکله، نیروهای ائتلاف ساختمان‌های اداری و پاسگاه‌های پلیس شهر را تخلیه کردند.
به مدت نزدیک به ۲۴ ساعت، خلأ شدید قدرت شهر مکله را فرا گرفت. با فرارسیدن شب در ۴ اکتبر، بی‌قانونی گسترده‌ای در شهر رخ داد. گروه‌های مسلح – که عمدتاً متشکل از زندانیان آزادشده در پی رهاسازی ناگهانی یک زندان در نزدیکی شهر بودند – ساختمان‌های دولتی، ادارات پست، مراکز هنری و تأسیسات امدادی را غارت کردند.
این حملات زیرساخت‌های پاسخ بشردوستانه منطقه را هدف قرار داد. غارتگران دفاتر و انبارهای کمیسیون مدیریت ریسک سانحه (DRMC) – یعنی همان نهاد دولتی محلی متولی هماهنگی کمک‌های حیاتی – را چپاول کردند.
دفتر مرکزی «سازمان خدمات اجتماعی، سلامت و توسعه» (OSSHD-Ethiopia) نیز به همین ترتیب هدف دستبرد قرار گرفت و نزدیک به ۶۰ دستگاه رایانه و تبلت، اقلام غیرغذایی به ارزش تقریبی ۱ میلیون دلار، تقریباً تمامی خودروها و تجهیزات پزشکی به ارزش ده‌ها هزار دلار متعلق به درمانگاه این سازمان در مکله به سرقت رفت.
به گفته یکی از امدادگران حاضر در شهر، اگر تیگرای نهادهای مجری قانونی می‌داشت که در برابر جامعه محلی پاسخگو بودند – نه وابسته به حزب حاکم آزادی‌بخش خلق تیگرای (TPLF) که اکنون با دولت فدرال در جنگ است – چنین غارتی رخ نمی‌داد.
وابستگی سیاسی نیروهای پلیس و امنیتی در مکله سبب شد تا آنان برای در امان ماندن از اقدامات تلافی‌جویانه به همراه رهبری حزب فرار کنند. این امدادگر همچنین از رهبران مذهبی مکله به دلیل سکوت و استفاده‌نکردن از نفوذ خود برای بازداشتن مردم یا محکوم‌کردن غارتگری و قانون‌شکنی انتقاد کرد.
ضرورت وقفه بشردوستانه در درگیری‌ها
سازمان OSSHD بیش از ۳۰ سال در تیگرای فعالیت داشته و خدمات متنوعی به بخش بزرگی از حدود ۹۰۰،۰۰۰ آواره در ۳۱ اردوگاه اسکان آوارگان داخلی ارائه کرده است. بدون وسایل نقلیه و تجهیزات میدانی، این مرکز دیگر قادر به ارائه خدمات حمایتی – از جمله حمایت از کودکان – یا رصد ورود آوارگان تازه‌ای که از جنگ می‌گریزند نخواهد بود.
این سازمان همچنین مراقبت از حدود ۷،۰۰۰ کودک را در درمانگاه خود در مکله برعهده داشت که یا خود به ویروس اچ‌آی‌وی مبتلا بوده یا در خانواده‌های مبتلا به این ویروس زندگی می‌کردند. این نهاد اکنون توانایی ادامه درمان دارویی، پرداخت کمک‌های نقدی یا ارائه خدمات مراقبت روانی-اجتماعی به آنان را ندارد.
تا زمان جایگزینی تجهیزات و خودروهای به سرقت رفته، کلیه فعالیت‌های این مرکز امدادی عملاً به حالت تعلیق درآمده است.
برخلاف برخی مراکز، انبارهای مؤسسه خیریه محلی REST-Tigray و سازمان ورلد ویژن (World Vision) – دو نهاد از سه مرجع اصلی توزیع غذا در منطقه – از آسیب مصون ماندند. سومین نهاد بزرگ توزیع‌کننده مواد غذایی، یعنی خیریه کاریتاس در آدیگرات، فعلاً آسیبی ندیده است، اما خط مقدم نبرد عملاً به نزدیکی آن رسیده است.
با این حال، به دلیل کاهش کمک‌های مالی اهداکنندگان بین‌المللی، توزیع مواد غذایی تنها آوارگان را هدف قرار می‌دهد و حتی بخش بزرگی از این آوارگان نیز تحت پوشش قرار نمی‌گیرند. بدین ترتیب حدود ۳٫۲ میلیون فرد نیازمند، بدون دریافت هیچ‌گونه کمک غذایی و بدون برخورداری از امنیت جانی و دسترسی به داروهای ضروری گرفتار مانده‌اند.
این وضعیت وخیم در صورتی امکان بهبود دارد که گذرگاه بشردوستانه ۴۶۰ کیلومتری میان مکله و سِمِرا در منطقه هم‌جوار عَفار باز بماند؛ مسیری که شریان اصلی امدادرسانی در جنگ پیشین بود و طبق اعلام پایگاه تحلیلی بشردوستانه ACAPS، تا روز ۴ اکتبر فعال گزارش شده است.
در صورت تأمین امنیت این مسیر، افزایش چشمگیر جریان کمک‌ها امکان‌پذیر است و می‌تواند برای میلیون‌ها غیرنظامی در تیگرای که هیچ نقشی در این جنگ ندارند، مرز میان مرگ و زندگی باشد.
برای رساندن کمک‌ها به دست نیازمندان واقعی، برقراری یک وقفه بشردوستانه فوری در درگیری‌ها امری حیاتی است؛ اقدامی که باید با جریان آزاد و بدون مانع غذا، دارو، سوخت و نقدینگی به منطقه تیگرای همراه شود.
