مقاله
نخستین بازدید میدانی از پروژه «پلتفرم پیش‌تخلیه برای آمریکای لاتین و کارائیب» در ماه جاری در هندوراس انجام شد؛ پروژه‌ای جدید که توسط شبکه جهانی سازمان‌های جامعه مدنی برای کاهش سوانح (GNDR) با همکاری سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) و یکی از اعضای این شبکه به نام ترام پاکیس (Terram Pacis)، با حمایت مالی سازمان نوآوری نروژ (Innovation Norway) پیش می‌رود. هدف این پلتفرم، تقویت آمادگی در برابر سوانح در کشورهای منطقه بر پایه داده‌ها و شواهد علمی است. اگرچه چشم‌انداز این طرح در سطح منطقه‌ای تعریف شده، اما نقطه آغازین آن کشورهای حوزه «مثلث شمالی» شامل هندوراس، السالوادور و گواتمالا است و این بازدید میدانی از هندوراس سرآغاز اجرای پروژه به شمار می‌رود.
هدف از این بازدید، درک عمیق چالش‌ها، درس‌آموخته‌ها و تجارب موفق در حوزه آمادگی در برابر سوانح از زبان افرادی بود که روزانه در خط مقدم مدیریت ریسک فعالیت می‌کنند؛ از مسئولان ملی و دولت‌های محلی گرفته تا نهادهای جامعه مدنی. هیئت اعزامی با همراهی سازمان بین‌المللی مهاجرت از سه شهرداری در شمال کشور شامل سن پدرو سولا (San Pedro Sula)، چولوما (Choloma) و تلا (Tela) بازدید کردند؛ مناطقی که به‌شدت در برابر رویدادها و مخاطرات آب‌وهواشناختی آسیب‌پذیر هستند.
درس‌هایی از تاریخچه دره سولا
این منطقه یک پهنه جغرافیایی عادی نیست. دره سولا خاطره تلخ طوفان ویرانگر میچ (Hurricane Mitch) در سال ۱۹۹۸ میلادی را به دوش می‌کشد؛ فاجعه‌ای که نزدیک به ۷،۰۰۰ قربانی در هندوراس برجای گذاشت و نگرش این کشور به مقوله ریسک را دگرگون ساخت. افزون بر این، در رویدادی متأخرتر، طوفان‌های حاره‌ای اِتا (Eta) و یوتا (Iota) در نوامبر ۲۰۲۰ میلادی، بخش‌های وسیعی از این دره را تنها ظرف چند روز دوباره زیر آب فرو بردند. شنیدن بی‌واسطه تجارب جوامعی که بارها و بارها پیامدهای ویرانگر سیلاب را زیسته‌اند، اعتباری بسیار عمیق‌تر از شاخص‌ها و داده‌های آماریِ صِرف به تصویر می‌کشد.
چه کسانی آمادگی میدانی را حفظ می‌کنند؟
تیم پروژه در جریان این حضور میدانی، از نزدیک با سازوکار فعالیت سازمان کوپکو (COPECO)، نهاد متولی مدیریت ریسک در هندوراس، آشنا شد. این هیئت همچنین با کمیته‌های اضطراری شهرداری (CODEM) که وظیفه هماهنگی پاسخگویی محلی را دارند، و نیز با صلیب سرخ، رهبران بومی، سازمان‌های جامعه مدنی، پلیس و آتش‌نشانی دیدار و تبادل نظر کرد؛ شبکه‌ای از کنشگران که غالباً با منابعی محدود، فرایند آمادگی را از پایین‌ترین سطوح مردمی به پیش می‌برند. این برنامه همچنین شامل گفت‌وگو با شبکه منطقه‌ای مدیریت ریسک در آمریکای مرکزی (CRGR) بود که تجارب و نگاه کلان منطقه‌ای آن، راهنمای ارزشمندی برای جهت‌دهی به فعالیت‌های این پلتفرم محسوب می‌شود.
اعضای محلی GNDR که شناختی عمیق از بافت بومی این سرزمین دارند نیز در این برنامه حضور فعال داشتند، از جمله: ASONOG، CASM، OCDIH، ODECO و ASIDE. در این بین، نقش اتاق بازرگانی چولوما نیز شایان توجه است؛ نهادی که به یکی از ارکان اصلی پاسخگویی به شرایط اضطراری در این شهرداری بدل شده و الگویی عینی از ظرفیت و ضرورت مشارکت فعال بخش خصوصی در مدیریت ریسک به نمایش گذاشته است.
پیشرفت‌های حاصل‌شده و مأموریت‌های پیش‌روی پلتفرم پیش‌تخلیه
دستاورد این بازدید میدانی چه بود؟ کشور هندوراس با چالش‌های متعددی در سرتاسر چرخه مدیریت ریسک سانحه روبه‌رو است، با این حال گام‌های رو‌به‌جلویی نیز برداشته است: راه‌اندازی سیستم‌های پایش و هشدار سریع، نقشه‌برداری مخاطرات، هماهنگی‌های بین‌نهادی، آموزش تخلیه اضطراری در سطح جامعه و اجرای پروژه‌های زیرساختی برای ارتقای تاب‌آوری محلی. با این همه، به‌ویژه در زمینه پشتیبانی از آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه اقدامات بسیار دیگری نیاز است؛ از جمله تأمین فضاهای تخلیه امن و شایسته، طراحی سامانه‌های پایشی با مشارکت مستقیم جامعه در جمع‌آوری داده‌ها، و برنامه‌ریزی شهری منسجمی که این تهدیدهای تا حد زیادی پیش‌بینی‌پذیر را به‌طور جدی مبنای تصمیم‌گیری قرار دهد.
دانش بومی و جایگاه بخش خصوصی
نکته اساسی که فعالان مدیریت ریسک نباید هرگز از نظر دور دارند این است که مدیریت بحران تنها مقوله‌ای فنی، فناورانه یا وابسته به زیرساخت نیست؛ در کانون این فرایند، حقوق بنیادین انسانی نهفته است؛ یعنی حقوق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی اقشار آسیب‌پذیری که همواره نخستین قربانیان بالا آمدن تراز سیلاب هستند. افزون بر این، مسئله مدیریت ریسک در آمریکای مرکزی را نمی‌توان به‌صورت جزیره‌ای و منتزع تحلیل کرد، زیرا این موضوع با مسائلی چون مهاجرت، فشارهای سیاسی بر رهبران محلی و خشونت‌های ناشی از جرایم سازمان‌یافته پیوند خورده و تمام این موارد اضلاع یک چالش مشترک به شمار می‌روند.
شنیدن مستقیم صدای نیروهای فعال در خط مقدم، تنها راهکاری است که به پلتفرم پیش‌تخلیه امکان می‌دهد تا اقداماتی منطبق بر نیازهای واقعی جوامع در معرض ریسک طراحی کند و در نهایت، به نجات جان انسان‌ها یاری رساند.
