مقاله
پدیده‌های ال‌نینو دوره‌های طولانی گرم‌تر شدن غیرمعمول دمای سطح دریا در شرق اقیانوس آرام استوایی هستند که با تغییر گردش جوی زمین، الگوهای فصلی بارش را در بسیاری از مناطق جهان تحت تأثیر قرار می‌دهند. در حال حاضر، ال‌نینو به‌سرعت در حال تقویت است. مرکز پیش‌بینی اقلیم سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده (NOAA) احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار شدید در سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ را بیش از ۹۰ درصد و احتمال رسیدن اوج قدرت آن به سطحی فراتر از تمامی رخدادهای ال‌نینو از سال ۱۹۵۰ تاکنون را نزدیک به ۷۰ درصد برآورد می‌کند. هم‌زمان، جنگ ایران و اختلال در حمل‌ونقل دریایی از طریق تنگه هرمز موجب افزایش بهای سوخت و کودهای شیمیایی شده است.
این شوک‌های هم‌پوشان در کنار یکدیگر، تهدیدهای به‌طور بالقوه جدی علیه تولید محصولات زراعی و امنیت غذایی ایجاد می‌کنند؛ هرچند اثرات دقیق آن‌ها بر اساس جغرافیا و زمان‌بندی متفاوت خواهد بود. این مطلب دومین گزارش از مجموعه تحلیل‌های متمرکز بر اثرات این وضعیت در اتیوپی، کنیا، مالاوی و هند و نیز بر کل سیستم جهانی غذا است. یافته‌های حاضر حاصل تلفیق مدل‌سازی اقتصادی و پژوهش‌های سیاستی است و زمینه اطلاعاتی نشست تخصصی هشتم اکتبر را فراهم می‌آورد.
رویدادهای ال‌نینو می‌توانند الگوهای فصلی بارندگی، دوره‌های رشد کشاورزی و اقتصاد ملی کنیا را به‌طور چشمگیری تحت تأثیر قرار دهند.
ال‌نینو در کنیا بیشتر منجر به بارش‌های فراتر از میانگین فصلی موسوم به «باران‌های کوتاه» (اکتبر تا دسامبر) می‌شود که هم می‌تواند به سود تولید محصولات کشاورزی تمام شود و هم وقوع سیلاب را در پی داشته باشد. فصل «باران‌های طولانی» (مه تا اوت) معمولاً از ال‌نینو اثر نمی‌پذیرفت، اما سال ۲۰۲۶ وضعیتی نامتعارف داشته است؛ به‌طوری‌که با شکل‌گیری یک ال‌نینوی بسیار پرقدرت، خشکسالی بخش‌های وسیعی از غرب کنیا را فرا گرفت. بسیاری از مناطق، خشک‌ترین یا دومین دوره خشک ژوئن تا اوت را حداقل از سال ۱۹۸۱ تاکنون تجربه کرده‌اند و ارزیابی‌های خسارت وزارت کشاورزی نشان‌دهنده ضربه‌های سنگین به فصل باران‌های طولانی ۲۰۲۶ است که عموماً حدود ۷۰ درصد از کل تولید زراعی کشور را تأمین می‌کند. مراجع حوزه دامداری نیز کاهش تحویل شیر را به خشکسالی و کمبود علوفه نسبت داده‌اند.
هم‌زمان با این رخداد، جنگ در ایران زنجیره‌های تأمین را مختل ساخته و هزینه‌های سوخت و کود را بالا برده است.
این شوک‌های هم‌زمان چگونه می‌توانند تولیدات کشاورزی و در مجموع کل اقتصاد کنیا را تحت تأثیر قرار دهند؟
مدل‌سازی‌های ما نشان می‌دهد که پیامدهای خشکسالی ناشی از ال‌نینو بسیار شدیدتر از آثار ناشی از افزایش بهای سوخت و کود خواهد بود؛ وضعیتی که بسته به سناریوهای مختلف، به افت تولید ناخالص داخلی (GDP) تا ۱٫۵ درصد در سال ۲۰۲۶ و کاهش بسیار چشمگیرتر در تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی می‌انجامد. بر پایه یکی از سناریوها، این بحران می‌تواند بیش از ۷۵۰ هزار نفر دیگر را به زیر خط فقر کشانده و ۵ میلیون نفر دیگر را دچار سوءتغذیه کند.
چارچوب مدل‌سازی
برای برآورد این آثار، از مدل RIAPA-AI (تحلیل سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری روستایی با بهره‌گیری از هوش مصنوعی) استفاده شد؛ این ابزار یک رابط تعاملی بر پایه مدل استاندارد تعادل عمومی محاسبه‌پذیر (CGE) مؤسسه پژوهش‌های بین‌المللی سیاست‌گذاری غذا (IFPRI) است که به کاربران امکان می‌دهد سناریوهای دقیقی از اقتصاد ملی را شبیه‌سازی کنند.
مدل RIAPA-AI کنیا بر اساس نسخه کمی تلخیص‌شده از ماتریس حسابداری اجتماعی (SAM) سال ۲۰۲۲ این کشور واسنجی شده است. این ماتریس ۱۵ گروه خانوار را در بر می‌گیرد و اقتصاد ملی را در قالب ۴۶ بخش تولیدی شبیه‌سازی می‌کند که شامل ۲۰ زیربخش کشاورزی و غذا (۱۲ بخش کشاورزی پایه و هشت بخش صنایع تبدیلی) و ۲۶ زیربخش صنعت و خدمات است.
این چارچوب ما را قادر ساخت هم اثرات مستقیم و هم پیامدهای غیرمستقیم ناشی از کاهش بازدهی محصولات و افزایش بهای نهاده‌ها را مدل‌سازی کنیم و روند سرایت این شوک‌ها را به قیمت مواد غذایی، اشتغال، درآمدهای خانوار و کل اقتصاد کشور بسنجیم. تغییرات نرخ فقر و نارسایی دریافت انرژی غذایی نیز با کمک یک مدل ریزشبیه‌سازیِ متصل برآورد شد.
پیامدهای رویدادهای تنگه هرمز
با وجود ادامه اختلالات در بازارهای بین‌المللی ناشی از جنگ ایران، نتایج مدل نشان می‌دهد که اثرات آن بر کنیا احتمالاً محدود خواهد بود.
نخست، شبیه‌سازی‌ها بر این فرض استوارند که قیمت‌های پایه کود حفظ می‌شود، زیرا بخش اعظم واردات کود کنیا پیش از آوریل ۲۰۲۶ انجام شده بود و در نتیجه، آسیب‌پذیری در برابر جهش متعاقب قیمت جهانی کود کاهش یافت؛ اگرچه این بهای بالای جهانی ممکن است اثرات شدیدتری بر هزینه‌های نهاده‌های داخلی در سال ۲۰۲۷ بر جای بگذارد. علاوه بر این، برنامه ملی یارانه کود کنیا می‌تواند تا حدی کشاورزان را در برابر افزایش قیمت‌های بین‌المللی محافظت کند، هرچند دسترسی مؤثر به این حمایت‌ها به توزیع به‌موقع، شرایط واجد شرایط بودن و شبکه پخش بستگی دارد.
همچنین طبق خروجی مدل، افزایش نرخ سوخت اثر ناچیزی بر تولید ناخالص داخلی دارد. در این تحلیل، میانگین قیمت سالانه نفت خام برنت در سال ۲۰۲۶ برابر با ۹۴ دلار در هر بشکه در مقایسه با سطح پایه ۶۷ دلار در شرایط بدون مناقشه فرض شد که حاکی از جهشی در حدود ۴۰ درصد است. با این فرضیات، تولید ناخالص داخلی کل کشور نسبت به سناریوی پایه بدون شوک قیمتی، حدود ۰٫۰۱ درصد کاهش می‌یابد. تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی به دلیل بهبود صادرات متأثر از افت ارزش پول ملی نزدیک به ۰٫۰۳ درصد رشد می‌کند، در حالی که تولید ناخالص بخش خدمات به دلیل رشد هزینه‌های بازرگانی و حمل‌ونقل با افتی حدود ۰٫۱۵ درصدی روبه‌رو می‌شود.
این اثرگذاری محدود بر تولید ناخالص داخلی تا حدی از قراردادهای خرید دولتی نفت در کنیا ناشی می‌شود که بار مالی و فشارهای ارزی را تعدیل می‌کند؛ ضمن اینکه کاهش موقت مالیات بر ارزش افزوده سوخت از ۱۶ به ۸ درصد که در آوریل ۲۰۲۶ اجرایی شد، مانع از جهش شدید قیمت بنزین در جایگاه‌ها شد.
تغییر چشم‌انداز بر اثر ال‌نینو
با لحاظ اثرات جوی در مدل، شرایط اقتصادی به‌مراتب وخیم‌تر می‌شود.
این مدل سه سناریوی تولید کشاورزی را بررسی می‌کند: خفیف، متوسط و شدید. برای نمونه، در زیربخش ذرت، کاهش تولید ملی در این سه سناریو به ترتیب ۱۳ درصد (خفیف)، ۱۵ درصد (متوسط) و ۱۸ درصد (شدید) فرض شده است. برای بخش دامداری، افت بهره‌وری به ترتیب ۷، ۸ و ۹ درصد در نظر گرفته شد. در فرایند اجرای سناریوها، این شوک‌های بهره‌وری با استفاده از وزن‌های تولید به گروه‌های بخشی مناسب در RIAPA-AI تجمیع شدند (مانند گروه غلات برای ذرت، سورگوم، برنج و گندم). سپس هر یک از این سناریوهای سه‌گانه بر سناریوی افزایش قیمت سوخت منطبق گردید و نتایج برای سال ۲۰۲۶ محاسبه شد.
سناریوهای تولید کشاورزی بر پایه منابع مختلفی طراحی شدند؛ از جمله ارزیابی سریع کمیته هدایت امنیت غذایی کنیا در ژوئیه ۲۰۲۶ از فصل باران‌های طولانی، بررسی داده‌های تاریخی بارش و تولید زراعی، و مدل‌های آماری تولید محصولات که توسط ناسا هاروست (NASA Harvest) با همکاری وزارت کشاورزی و توسعه دامپروری کنیا تهیه شده بودند. این مدل سهم بارش‌های طولانی از کل تولید سالانه را لحاظ کرد، تولید فصل باران‌های کوتاه را نزدیک به میانگین در نظر گرفت و ضرایب عدم‌قطعیت موجود در برآوردهای فعلی را در محاسبات گنجاند.
اثرات بر تولید ناخالص داخلی
یافته‌های مدل نشان‌دهنده کاهش تولید ناخالص داخلی کل کشور در بازه ۱٫۱ تا ۱٫۵ درصد است که در سناریوی متوسط این رقم به ۱٫۳ درصد می‌رسد. این در حالی است که کاهش تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی بین ۴٫۵ تا ۶٫۱ درصد متغیر بوده و در سناریوی متوسط رقم ۵٫۳ درصد ثبت شده است. تقریباً تمامی این خسارات بر تولید ناخالص داخلی ناشی از شوک‌های اقلیمی بهره‌وری است. تأثیر بهای سوخت در ارقام کلی اقتصاد چندان چشمگیر نیست و هرچند اثر مثبت ناچیزی در رابطه مبادله برای بخش کشاورزی به همراه دارد، اما پیامدهای مخرب ال‌نینو به‌طور کامل آن را خنثی می‌کند.
جهش قیمت‌ها و افت قدرت خرید
کاهش بازدهی مزارع فشاری فزاینده بر قیمت اقلام کشاورزی وارد می‌کند، به‌گونه‌ای که بهای این محصولات در سناریوهای مختلف بین ۶٫۷ تا ۱۰٫۲ درصد بالا می‌رود. گرچه این رخداد به نفع درآمد مستقیم کشاورزان است، اما هم‌زمانی آن با رکود فعالیت‌های اقتصادی، قدرت خرید خانوارها را تضعیف می‌کند؛ هزینه واقعی خانوارها در سناریوی متوسط ۲٫۸ درصد کاهش می‌یابد که دامنه آن از ۲٫۵ درصد در سناریوی خفیف تا ۳ درصد در سناریوی شدید در نوسان است. این زیان برای خانوارهای شهری (۳٫۴- درصد) بیشتر از خانوارهای روستایی (۱٫۶- درصد) است، زیرا کاهش دستمزدهای کشاورزی و غیرکشاورزی در روستاها تا اندازه‌ای با افزایش ارزش و بازدهی زمین ناشی از کمبود عرضه جبران می‌شود.
خانوارهای با درآمد بالاتر نیز به دو دلیل عمده با کاهش رفاه روبه‌رو می‌شوند: اول، انقباض بخش خدمات که اشتغال اقشار پردرآمد شهری را متأثر می‌کند، و دوم، شوک‌های بهای انرژی که موجب گران‌تر شدن کالاها و خدمات مصرفی اصلی این دسته از خانواده‌ها می‌شود.
تشدید فقر و نارسایی‌های غذایی
شبیه‌سازی‌ها حکایت از گسترش دامنه فقر دارند. در سناریوی متوسط، شوک‌های هم‌زمان موجب افتادن ۷۵۶ هزار نفر دیگر به زیر خط فقر و اضافه شدن ۴٫۹ میلیون نفر به جمعیت دچار نارسایی غذایی می‌شوند؛ این ارقام علاوه بر وضعیت پایه مدل است که در آن ۴۶٫۸ درصد از مردم کنیا (۲۷٫۵ میلیون نفر) زیر خط فقر بوده و ۳۵٫۳ درصد (۲۰٫۸ میلیون نفر) کمتر از حداقل کالری لازم را دریافت می‌کنند.
شاخص فقر بر اساس خط فقر شدید بین‌المللی معادل ۳ دلار در روز برای هر فرد بر حسب برابری قدرت خرید (PPP) سال ۲۰۲۱ تعیین شده است و عدم کفایت انرژی غذایی نیز به دریافت انرژی کمتر از ۱،۸۵۰ کیلوکالری در روز برای هر فرد بزرگسال اطلاق می‌شود.
شوک ناشی از جنگ ایران مسئول بیش از نیمی از رشد جمعیت فقیر در سناریوی متوسط (۴۴۴ هزار نفر) است، در حالی که سهم آن از رشد جمعیت دچار سوءتغذیه تنها نزدیک به ۸ درصد (۳۸۰ هزار نفر) برآورد می‌شود. با وجود تمرکز پیامدهای فقر بر مناطق شهری (با سهم بیش از ۵۹٫۸ درصدی شهرنشینان از فقرای جدید)، کمبود مواد غذایی به‌ویژه در روستاها عمیق‌تر است؛ به‌طوری‌که حدود ۶۶٫۴ درصد از افرادی که دچار سوءتغذیه می‌شوند در مناطق روستایی زندگی می‌کنند.
چشم‌انداز فصلی باران‌های کوتاه
فصل باران‌های کوتاه که به‌تازگی آغاز شده، منبع اصلی عدم‌قطعیت در این پژوهش به‌شمار می‌رود و بررسی‌ها نشان می‌دهد که پیامدهای آن می‌تواند در هر دو جهتِ مثبت یا منفی ظاهر شود.
چشم‌انداز فصلی ۳۱ اوت ۲۰۲۶ اداره هواشناسی کنیا بارندگی‌های فراتر از میانگین را برای بازه اکتبر تا دسامبر در بیشتر بخش‌های کشور پیش‌بینی کرده است؛ ضمن اینکه برای تورکانا و مناطقی از وست‌پوکوت، سامبورو و مارسابیت نیز بارندگی در حد میانگین تا فراتر از آن تخمین زده می‌شود. بارش‌های بیشتر از حد نرمال در این فصل معمولاً به سود زراعت است، اما بارش‌های بسیار سنگین می‌تواند مزارع را ویران ساخته و سیلاب‌های سهمگینی پدید آورد.
برای پوشش این عدم‌قطعیت، سناریوی میانی با دو فرض جدید مقایسه شد: ۱. کسری متوسط تولید در فصل باران‌های طولانی همراه با افزایش ۱۵ درصدی تولید باران‌های کوتاه نسبت به میانگین (Moderate/AA)، و ۲. کسری متوسط تولید در باران‌های طولانی به همراه افت ۱۵ درصدی تولید باران‌های کوتاه در قیاس با میانگین (Moderate/BA).
در سناریوی Moderate/AA، رونق تولید باران‌های کوتاه بخشی از کسری پیشین را جبران می‌کند و از افت تولید ناخالص داخلی کل و کشاورزی به ترتیب ۰٫۴ و ۱٫۶ واحد درصد می‌کاهد؛ همچنین از اضافه شدن ۱۲۷ هزار نفر به زیر خط فقر و ۱٫۷ میلیون نفر به جمعیت دچار سوءتغذیه جلوگیری می‌نماید. برعکس، در سناریوی Moderate/BA، افت تولید باران‌های کوتاه کاهش تولید ناخالص داخلی را به ۱٫۷ درصد می‌رساند و در قیاس با حالت متوسط، ۷۸ هزار نفر فقیرتر و حدود ۱٫۳ میلیون نفر دیگر با نارسایی غذایی روبه‌رو خواهند شد.
جمع‌بندی
این پژوهش نشان‌دهنده ریسک‌های عمیق اقتصادی و اجتماعی پیش روی کنیا در سال ۲۰۲۶، به‌ویژه در اثر رویداد کم‌سابقه ال‌نینو است. هرچند انتظار می‌رود جنگ ایران اثر محدودی در سال جاری داشته باشد، ال‌نینو خطری بنیادی متوجه کلیت اقتصاد (افت ۱٫۳ درصدی در تولید ناخالص داخلی کل و کاهش ۵٫۳ درصدی در بخش کشاورزی) و معیشت مردم می‌کند.
فشارهای ناشی از این وضعیت بر قیمت مواد خوراکی، رفاه عمومی، سطح فقر و امنیت غذایی ضرورت تدوین برنامه‌های به‌موقع برای کاهش اثرات سانحه و محافظت از جوامع در معرض آسیب را برجسته می‌سازد. در این میان، عدم‌قطعیت‌ها درباره مسیر پیش روی اقتصاد پابرجا باقی می‌ماند؛ پیش‌بینی بارش‌های فراتر از حد میانگین (اکتبر تا دسامبر) می‌تواند دستاوردهای مثبت یا تبعات خسارت‌بار داشته باشد، فصول زراعی آینده ممکن است زیر بار مشکلات تأمین کود و تنگناهای بودجه‌ای قرار گیرند و ال‌نینوهای قدرتمندی از این دست، خطر گذار ناگهانی به لانینا را نیز افزایش می‌دهند؛ رویدادی که به طور معمول تهدید خشکسالی در کنیا را طی بازه آوریل تا ژوئن دوچندان می‌سازد.
