مقاله
با آغاز گرم‌شدن هوا در استرالیا، نگاه‌ها دوباره به سوی فصل آتش‌سوزی بوته‌زارها (Bushfire) معطوف شده است.
چشم‌انداز فصلی ملی آتش‌سوزی‌های بوته‌زار که در ماه اوت از سوی «شورای سازمان‌های خدمات آتش‌نشانی و اضطراری استرالزی» منتشر شد، با تکیه بر متغیرهایی همچون وضع هوا، اقلیم و سوخت‌های گیاهی، مناطقی را که انتظار می‌رود ریسک آتش‌سوزی در بهار امسال بالاتر از حد معمول باشد شناسایی کرده است.
این شورا تأکید می‌کند که آتش‌سوزی‌ها حتی در مناطقی با وضعیت فصلی نرمال نیز ممکن است رخ دهند و شرایط درون یک منطقه نیز می‌تواند تفاوت‌های زیادی داشته باشد؛ از این رو همه جوامع محلی باید وضعیت اقلیمی پیرامون خود را به‌خوبی بشناسند و از پیش آمادگی لازم را کسب کنند.
اما چگونه می‌توان با پیشروی فصل، شرایط محلی را به‌صورت نزدیک به درنگ (نزدیک به لحظه) پایش کرد؟ ابزار جدید و دردسترس عموم که سازمان زمین‌شناسی استرالیا بر پایه مشاهدات ماهواره‌ای راه‌اندازی کرده است، با نمایش تغییرات رطوبت پوشش گیاهی در گستره سرزمین و دگرگونی‌های آن در طول زمان، این امکان را فراهم می‌سازد.
ردیابی رطوبت پوشش گیاهی از فضا
این ابزار جدید از داده‌های رصدی ماهواره‌های سنتینل-۲ (Sentinel-2) آژانس فضایی اروپا برای برآورد «میزان رطوبت سوخت» (Fuel moisture content) بهره می‌برد؛ یعنی نسبت آب موجود در گیاه به وزن خشک آن، عاملی حیاتی که نشان می‌دهد پوشش گیاهی با چه سرعتی و تا چه اندازه مستعد اشتعال و سوختن است.
با کاهش رطوبت سوخت گیاهی، پوشش گیاهی به‌طور کلی اشتعال‌پذیرتر می‌شود. اگر این رطوبت از حدود بحرانی — که در انواع گوناگون گونه‌های گیاهی متفاوت است — پایین‌تر برود، گیاهان آسان‌تر آتش می‌گیرند، با حرارت بیشتری می‌سوزند و حریق را سریع‌تر گسترش می‌دهند.
ماهواره سنتینل-۲ تغییرات بازتاب نور از سطح پوشش گیاهی را در هنگام جذب یا از دست دادن رطوبت ثبت می‌کند. این ابزار نوآورانه داده‌های دریافتی را به نقشه‌هایی تبدیل می‌کند که سرتاسر استرالیا را با تفکیک مکانی ۲۰ متری پوشش می‌دهند؛ داده‌هایی که تقریباً هر پنج روز یک‌بار به‌روزرسانی می‌شوند و آرشیوی از پیشینه تغییرات را از سال ۲۰۱۵ تا امروز در بر دارند.
بررسی موردی در قلمرو پایتختی استرالیا
این اطلاعات در عمل چه کاربردی دارند؟ برای نمونه، وضعیت قلمرو پایتختی استرالیا (ACT) را در ماه اوت بررسی می‌کنیم.
در چشم‌انداز رسمی بهاره آتش‌سوزی‌های بوته‌زار، قلمرو پایتختی استرالیا به‌عنوان منطقه پرخطر شناسایی نشده است. با این حال، تصویر ماهواره‌ای تفصیلی نشان‌دهنده ناهمگونی شدیدی در میزان خشکی گیاهان در گستره این قلمرو است.
کمی بیش از نیمی از این قلمرو حداقل به اندازه شرایط معمول مرطوب بوده، اما نیم دیگر آن — به‌ویژه بخش‌هایی از جنوب — خشک‌تر یا بسیار خشک‌تر از میانگین فصلی ثبت شده است.
هرچند پوشش گیاهی در مقایسه با اوت ۲۰۱۸ یا ۲۰۱۹ (سال‌های پیش از آتش‌سوزی‌های فاجعه‌بار «تابستان سیاه» ۲۰۱۹–۲۰۲۰ که در آن حدود دو‌سوم قلمرو در شرایط خشک یا بسیار خشک قرار داشت) چندان خشک نیست، اما الگوی مکانی آن دستخوش تغییر شده است. مناطقی که در اوت ۲۰۲۶ خشکی غیرمعمولی را تجربه کرده‌اند لزوماً همان نقاط خشک سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ نیستند و برخی از مناطقی که اکنون غیرعادی خشک‌اند، در آن سال‌ها بسیار مرطوب‌تر بوده‌اند.
چرا سرعت خشک‌شدن گیاهان اهمیت دارد؟
بررسی شرایط فعلی تنها بخشی از معادله است.
سرعت روند از دست رفتن رطوبت در گیاهان همگام با پیشروی فصل، داده‌های کلیدی مهمی ارائه می‌دهد. میان ژوئیه تا اوت ۲۰۲۶، سرعت خشک‌شدن گیاهان از بیشتر سال‌های دهه گذشته فراتر رفت.
در سال‌های خشکی مانند ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، شرایط کلی در ماه اوت خشک‌تر بود، اما افت رطوبت میان ژوئیه و اوت با چنین شدتی رخ نداده بود.
در سال ۲۰۲۶ شرایط ترکیبی و ناهمگن است؛ بخش وسیعی از قلمرو پایتختی در دسته مرطوب یا در حال گذار از تر به خشک قرار دارد، در حالی که بخش‌هایی از جنوب منطقه هم‌اکنون برای ماه اوت به‌طرز غیرعادی خشک شده است.
اگر این سرعت بالای خشک‌شدن تداوم یابد، برخی از پهنه‌های بینابینی نیز در ادامه بهار به رده خشک سقوط خواهند کرد. این زنگ خطری است که نشان می‌دهد باید مناطق جنوبی قلمرو پایتختی — جایی که پوشش گیاهی خشک‌تر از شمال و خشک‌تر از سال‌های پیش است و با شتاب بالایی رطوبت خود را از دست می‌دهد — تحت پایش مستمر قرار گیرند.
از پایش داده‌ها تا اقدام عملیاتی
نمونه قلمرو پایتختی نشان می‌دهد که چگونه اطلاعات با تفکیک مکانی بالا از میزان رطوبت سوخت گیاهی می‌تواند جزئیات محلی و به‌روزی را به پیش‌بینی‌های کلی فصلی بیفزاید.
یک منطقه با سطح میانگین ریسک حریق، همچنان ممکن است لکه‌هایی در بر داشته باشد که پوشش گیاهی در آن‌ها نسبتاً خشک است، به‌سرعت در حال خشک‌شدن است، یا نسبت به آن موقعیت زمانی و مکانی به‌طور غیرمعمولی رطوبت کمی دارد.
به‌کارگیری این رویکرد در سراسر استرالیا می‌تواند به سازمان‌های امدادی، مدیران اراضی، جوامع بومی و مالکان زمین کمک کند تا مناطقی را که نیازمند پایش دقیق‌تر، تقویت آمادگی و اجرای اقدامات کاهش آثار ریسک هستند، به‌موقع شناسایی کنند.
«سوزاندن تجویزی» (Prescribed burning) نمونه‌ای عملی از این کاربردها است.
با فرا رسیدن بهار، هم‌زمان با استفاده مدیران اراضی از پنجره‌های زمانی مناسب پیش از آغاز ماه‌های داغ سال، دود ناشی از آتش‌سوزی‌های کنترل‌شده و برنامه‌ریزی‌شده در پیرامون کانبرا و سایر نقاط استرالیا به چشم می‌خورد. با این حال، شناسایی و پیش‌بینی زمان مناسب برای این عملیات هرگز آسان نیست.
نقشه‌های با تفکیک بالا از میزان خشکی گیاهان داده‌های کارآمدی در اختیار برنامه‌ریزان قرار می‌دهد. این نقشه‌ها بخش‌هایی از پوشش گیاهی را که در بازه رطوبتی مناسب برای سوزاندن ایمن قرار دارند (نه چندان مرطوب که نسوزد و نه چندان خشک که مهارناپذیر شود) معین می‌کنند و نرخ خشک‌شدن نیز زمان باز یا بسته شدن این پنجره‌های مناسب عملیاتی را نشان می‌دهد.
چنین داده‌هایی راهنمای ارزیابی‌های میدانی دقیق‌تر خواهد بود و به مدیران کمک می‌کند تا اولویت‌های پایش و مداخله در شرایط بحرانی را به‌درستی تعیین کنند.
