مقاله
در مناطق مرطوب و حاره‌ای جنوب شرق آسیا، طوفان‌های تندری عصرگاهی تقریباً هر روز رخ می‌دهند.
گرمای روزانه سبب تشکیل و رشد ابرهای کومولونیمبوس متراکم و غول‌آسا می‌شود و سپس رگبارهای شدیدی شهرهایی مانند سنگاپور، هنگ‌کنگ و بانکوک را در بر می‌گیرد. در این مناطق، شبکه‌های جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی برای مدیریت بارش‌های سنگینِ کوتاه‌مدت طراحی شده‌اند.
اما بارندگی‌های هفته گذشته در بانکوک با روال همیشگی تفاوت چشمگیری داشت.
سپتامبر پرباران‌ترین ماه سال در پایتخت پرجنب‌وجوش تایلند است؛ ماهی که میانگین بارش آن به ۳۴۴ میلی‌متر می‌رسد و معمولاً در طول ۱۸ روز بارانی توزیع می‌شود. با این حال، تنها در هفته گذشته و طی ۴۸ ساعت، حدود ۳۰۰ میلی‌متر باران در بانکوک بارید و ظرفیت سامانه‌های هدایت آب این شهر را به‌طور کامل اشباع کرد.
این حجم بی‌سابقه از آب، مقامات را وادار کرد سراسر شهر را منطقه بحران‌زده اعلام کنند. در پی آب‌گرفتگی معابر و محلات شهری با آب‌های گل‌آلود و راکد، دست‌کم ۳۱ تن جان باخته و هزاران نفر ناچار به تخلیه منازل خود شده‌اند.
علت این بارش شدید چه بود؟
این رگبار ناگهانی و کم‌سابقه حاصل یک سامانه کم‌فشار بود که حدود سه روز بر فراز منطقه بانکوک مستقر ماند. در سامانه‌های کم‌فشار، هوا به سمت بالا حرکت کرده و رطوبت موجود در آن با میعان، ابر و باران تولید می‌کند. چنانچه یک سامانه کم‌فشار ایستا شود و در یک منطقه متوقف بماند، می‌تواند برای چندین روز متوالی بارندگی‌های سنگینی در همان نقطه ایجاد کند و به سیلاب‌های شدید بینجامد.
دمای سطح آب در خلیج تایلند در مجاورت این منطقه، نزدیک به ۳۰ درجه سانتی‌گراد است که چندین درجه بالاتر از میانگین فصلی برآورد می‌شود. این شرایط گرم، رطوبت و انرژی سرشاری را برای تداوم و تقویت طوفان فراهم کرد.
تایلند با پدیده سیلاب بیگانه نیست. در سال ۲۰۱۱، هم‌زمانی بارش‌های شدید، وقوع چند طوفان حاره‌ای، بالا آمدن تراز دریا و آغاز زودهنگام فصل مونسون سبب جان باختن بیش از ۸۰۰ نفر شد. آن رویداد سیلاب گسترده‌ای را رقم زد که ماه‌ها ادامه داشت. بر اساس آمار بانک جهانی، این فاجعه حدود ۴۶٫۵ میلیارد دلار آمریکا خسارت به بار آورد و صنایع تولیدی منطقه بیشترین آسیب را متحمل شدند.
چرا بانکوک تا این حد در برابر سیل آسیب‌پذیر است؟
بانکوک روی یک دشت سیلابی در نزدیکی دهانه رودخانه چائو فرایا واقع شده است؛ رودی که به خلیج تایلند می‌ریزد. این شهر سرزمینی کاملاً هموار است و از ناهمواری‌های طبیعی که بتوانند سرعت حجم عظیم آب را کاهش داده یا مسیر آن را منحرف کنند، بی‌بهره است.
علاوه بر این، بانکوک دهه‌هاست که با پدیده فرونشست زمین دست‌وپنجه نرم می‌کند. برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی در اواسط سده بیستم میلادی سبب فرونشست مداوم زمین در زیر شهر شد، تا جایی که تنها در سال ۱۹۸۸ زمین بیش از ۱۰ سانتی‌متر فرو نشست.
تغییر در سیاست‌گذاری‌ها، از جمله قیمت‌گذاری آب زیرزمینی و پایش گسترده، نرخ فرونشست را به ۲ تا ۳ سانتی‌متر در سال کاهش داده است. با این حال، هم‌زمان با افزایش تراز دریاها، توانایی این شهر ساحلیِ در حال فرونشست برای تخلیه رواناب به خلیج تایلند کاهش یافته و ریسک وقوع سیلاب‌های طولانی‌مدت را دوچندان کرده است.
از سوی دیگر، بانکوک با برج‌سازی‌های گسترده و رشد پرشتاب جمعیت، روندی سریع از توسعه شهری را تجربه می‌کند. بتن و آسفالت جایگزین خاک‌های نفوذپذیر در بخش‌های وسیعی از شهر شده‌اند و در نتیجه، ظرفیت جذب آب توسط زمین هنگام بارندگی کاهش یافته است. سه دهه شهرنشینی در بانکوک، حجم رواناب سطحی را در جریان بارش‌های فرین تا ۲۵ درصد افزایش داده است.
ردپای تغییر اقلیم
هنوز برای ارزیابی دقیق سهم تغییر اقلیم در این رویداد بارشی خاص زود است؛ اما ردپای تغییر اقلیم در روندهای جهانی بارش‌های فرین کاملاً مشهود است.
پژوهش‌ها در بانکوک نشان می‌دهند که روزهای بسیار پرباران، پربارش‌تر از گذشته شده‌اند و میزان بارش در پرباران‌ترین روز سال، در هر دهه بین ۶ تا ۱۲ میلی‌متر افزایش یافته است.
مطالعه دیگری بر روی سیل سال ۲۰۱۱ نشان داد که بارندگی‌های پیش از مونسون در سراسر تایلند روندی افزایشی و چشمگیر داشته‌اند. بخش عمده بارندگی‌های تایلند در ماه‌های مونسون یعنی از مه تا اکتبر رخ می‌دهد. این امر می‌تواند رطوبت خاک را حتی پیش از وقوع سنگین‌ترین بارش‌ها به حد اشباع رسانده و زمین را مستعد وقوع سیلاب کند.
با افزایش دمای کره زمین، جو توانایی نگهداری رطوبت بیشتری پیدا می‌کند؛ بنابراین، بارندگی‌های آینده نسبت به زمانی که فعالیت‌های انسانی موجب گرمایش سیاره نشده بود، شدیدتر خواهند بود. نگران‌کننده‌تر اینکه میزان بخار آب موجود در جو زمین در ماه اوت به بالاترین حد ثبت‌شده رسید.
هنوز مشخص نیست که آیا تغییر اقلیم بر ایستایی و توقف سامانه‌های کم‌فشار اثر می‌گذارد یا خیر؛ اما در صورت شکل‌گیری این سامانه‌ها، بی‌تردید باید انتظار بارش‌های سنگین‌تری را داشت.
چشم‌انداز آینده و اقدامات پیش‌رو
پیش‌بینی‌های هواشناسی حاکی از آن است که بانکوک طی هفته آینده نیز شاهد بارندگی‌های بیشتری خواهد بود. با این حال، ساکنان پاکسازی معابر را آغاز کرده و زندگی روزمره خود را پی گرفته‌اند، تا جایی که حتی بازارهای شناور جدیدی برای فروش محصولات به راه انداخته‌اند.
اما در درازمدت، ترکیبی از عوامل اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و روند گسترش شهرنشینی سبب خواهد شد که سیلاب‌های شدید بدون شک بار دیگر بانکوک را درنوردند.
آنچه بیش از همه اهمیت دارد، طراحی شبکه‌های هدایت و تخلیه رواناب شهری است؛ این سیستم‌ها نه‌تنها باید برای رویدادهای فرین کنونی، بلکه برای الگوهای پیش‌بینی‌شده از تشدید بارندگی‌ها در آینده متناسب‌سازی شوند. برنامه‌ریزی شهری با تکیه بر توسعه زیرساخت‌های سبز و روسازی‌های نفوذپذیر می‌تواند حجم رواناب‌های ناشی از طوفان را مهار کرده و امکان نفوذ بیشتر آب به سفره‌های زیرزمینی را فراهم سازد.
علاوه بر این، تقویت و به‌روزرسانی سیستم‌های هشدار سریع نقشی حیاتی در حفاظت از ساکنان آسیب‌پذیر دارد؛ کمااینکه برخی شهروندان بانکوک گزارش داده‌اند هشدارهای پیامکی را زمانی دریافت کردند که تراز آب به سطح کمر رسیده بود. سرمایه‌گذاری در شبکه‌های دیده‌بانی جهانی هواشناسی و مدل‌های با تفکیک‌پذیری بالا، امکان پیش‌بینی دقیق‌تر پدیده‌های جوی فرین را در آینده فراهم خواهد کرد.
